Via tast naar 'beeld'
Inleidend artikel door Dorine in 't Veld, gepubliceerd op de website van HandsSee. Laatste revisie 22-12-2025. Vermeld bij citeren deze bron. Om (delen van) deze tekst voor eigen publicaties te gebruiken is mijn toestemming nodig; mail info@handssee.eu.
Eigenlijk klopt deze titel niet helemaal. Daarom staat 'beeld' tussen aanhalingstekentjes. Maar: 'Hoe je je met een tactiele afbeelding met bijbehorende toelichting een correcte mentale representatie kunt vormen' ... is wat lang voor een korte titel. Dat is echter wel waar deze inleiding over gaat. Deze inleiding gaat ook in op de focus van HandsSee op tactiele afbeeldingen en op de voor- en nadelen van deze vorm van tactiele ondersteuning.
Inhoud
Toegang geven tot 'beeld'… hoe dan?
De kern is simpel: waar we ziende mensen wijzen op iets wat te zien is, of waar we bij podcasts ziende mensen vertellen waar ze een afbeelding kunnen vinden - omdat beschrijven zonder 'plaatje erbij' erg lastig wordt - zorgen we voor een alternatief, namelijk een vorm van tactiele ondersteuning voor blinde en slechtziende bezoekers/lezers/luisteraars.
Voorbeelden van tactiele ondersteuning
Voorbeelden van tactiele ondersteuning zijn: een maquette van een gebouw, een replica van een beeldhouwwerk, een 3D-print, een tactiele afbeelding of een hoog-contrast tekening.
HandsSee: tactiele afbeeldingen
HandsSee richt zich primair op tactiele afbeeldingen met een of meerdere niveaus van reliëf (en hoogcontrast-tekeningen), met de noodzakelijke bijbehorende toelichting.
Toelichting is noodzakelijk
Voor alle soorten tactiele ondersteuning, dus niet alleen voor tactiele afbeeldingen, geldt:
-
de afbeelding of moet duidelijk en begrijpelijk zijn voor de vingers; alle onderdelen moeten duidelijk voelbaar zijn.
-
er is altijd toelichting bij nodig die betekenis geeft aan die onderdelen:
-
voor de vingers: ‘wat heb ik onder de vingers’ en ‘wat betekenen deze vormen/lijnen/vullingen’?
-
voor de hersenen: ‘wat moet ik me er precies bij voorstellen’, ‘welke details zijn weggelaten’, ‘van welk materiaal is dit onderdeel in het origineel gemaakt’, ‘welke kleur heeft het’?
-
Hoe de toelichting wordt gegeven, door de alternatieve afbeelding zelf bij aanraking, in een apart audio- en/of tekstbestand, of door een rondleider of begeleider, hangt af van zaken als situatie en budget.
HandsSee Touch Guide
Hoeveel toelichting nodig is hangt af van verschillende factoren, waaronder ervaring met het lezen van tactiele afbeeldingen, voorkennis over het onderwerp en de vraag of iemand over 'visueel geheugen' beschikt of nog wat ziet. Daarom is de HandsSee Touch Guide ('voelgids') modulair opgebouwd. De rondleider of de lezer zelf kan eruit pikken wat nodig is voor een goed begrip.
Opbrengst van de tijdsinvestering
Al deze alternatieve afbeeldingen:
- vereisen zorgvuldig ontwerp
- vragen zorgvuldige bestudering – en uitleg.
- kosten meer tijd dan even een snelle blik ergens op werpen.
Maar ze leveren ook veel meer op dan een snelle blik; daarna:
- heb je een hele goede mentale representatie
- is de opgedane kennis veel beter in het geheugen – en het lichaam – opgeslagen en blijft ook langer ‘oproepbaar’
Tactiele ondersteuning met bijbehorende uitleg stelt je in staat veel dieper in contact komen met het origineel (bijvoorbeeld een gebouw of kunstwerk). Daardoor kun je ook met je hart, met gevoel ‘kijken’; ‘wat voel ik hierbij?’, ‘wat betekent dit voor mij?’
Na deze toelichting begrijp je waarom en waardoor toegang tot ‘beeld’ belangrijk is voor ‘inclusie’ en ‘participatie’!
Voor- en nadelen van tactiele afbeeldingen
Het voordeel aan deze vorm van alternatieve afbeeldingen is, dat ze relatief snel gemaakt kunnen worden. Er zijn kostbare technieken voor, maar er zijn ook technieken die weinig kosten met zich meebrengen - en toch een heel goed leesbaar resultaat opleveren.
Je kunt zelfs ad hoc tactiele schetsen maken – en deelnemers kunnen zelf tekenen. Deze actieve en interactieve werkvorm maakt het nog leuker, interessanter en communicatiever om te werken met tactiele afbeeldingen.
Een nadeel: je moet tactiele afbeeldingen leren lezen. Net als tekst, alleen gaat dit veel sneller. Opmerking hierbij: veel volwassen blinden zijn nog onbekend met dit medium; traditioneel werden in het onderwijs aan brailleleerlingen tactiele tekeningen gebruikt voor 2D-onderwerpen, zoals grafieken en kaarten en niet om 3D-onderwerpen af te beelden. Dat gebeurt pas de laatste jaren - en neemt nu een enorme vlucht. Kinderen leren het op school en voor volwassenen zijn er cursussen en workshops via Bibliotheekservice Passend Lezen. Maar lang niet iedereen is bekend met de mogelijkheden en het schort nog aan (oefen)materiaal.
Opmerking: er zijn ook nog weinig ziende mensen, die ervaring hebben met het lezen van tactiele afbeeldingen; en die ervaring heb je wel nodig om een goed leesbare tactiele afbeeldingen te kunnen maken. Of om effectieve toelichting te kunnen geven.
Ervaringsworkshops
Er zijn daarom HandsSee ervaringsworkshops voor alle betrokkenen: blinde en slechtziende lezers en hun begeleiders, uitleggers (rondleiders en museumdocenten) en makers (designers). Die zijn echt noodzakelijk; hoeveel je er ook over leest, je gaat het pas echt begrijpen door ervaring.
Tip: het lezen van het workshopprogramma geeft een goed beeld van wat de aanpak van HandsSee concreet inhoudt;
En verder...
Kijk verder op tabblad Diensten om te lezen wat HandsSee verder doet om het maken, gebruiken en lezen van tactiele afbeeldingen op een hoger plan te brengen.