Seeing Sounds - 3 november 2026
Op initiatief van de Oogvereniging Limburg is in samenwerking met Museum van Bommel van Dam een rondleiding samengesteld voor mensen met een visuele beperking bij de tentoonstelling 'Seeing Sounds' (3 november 2026). Een mooie multizintuiglijke tentoonstelling!
In samenspraak met het museum maakte ik bij twee kunstwerken tactiele tekeningen met een voelgids: Harmonie van Sedje Hémon en Pocket Corner van Sam Middleton. Op beide tekeningen staat een QR-code, die naar deze pagina leidt.
De bijbehorende uitleg staat in de voelgidsen hieronder. (Op de pagina voelgids lees je over het hoe, wat en waarom van een voelgids).
HandsSee voelgids: Sedje Hémon - Harmonie (1964)
1. Inleiding: over het origineel
Materiaal en techniek: linosnede, rode achtergrond met grijze lijnen Afmetingen: de lino is gedrukt op een vel van ca. 50 cm hoog en 65 cm breed. De afdruk is trapeziumvormig: boven smaller dan onderaan. De hoek tussen horizontale bodemlijn en verticale zijkanten is circa 80 graden. De lino is ingelijst in een passepartout in een smalle lichthouten lijst (geschatte afmeting circa 80 cem hoog, 95 cm breed).
Sedje Hémons werk
Bij Sedje Hémon kun je 'seeing sounds' wel heel letterlijk nemen. Nadat ze een verblijf in het concentratiekamp had overleefd, kon ze niet meer vioolspelen. Maar: zij zag haar muziek voor zich. Ze ging dus muziek schilderen in plaats van musiceren. Dat gaf haar de vrijheid om zich tóch artistiek te uiten. Op zie de website van de Sedje Hémon Stichting vind je meer informatie.
Toeval bestaat niet in haar werken, meest schilderijen en linosnedes; ze verbeelden muziek, die werd ook werkelijk uitgevoerd. Door er millimeterruitjespapier overheen te leggen met horizontaal de tonen en verticaal de lengte van die tonen, kunnen ook anderen haar muziek (ontcijferen en) lezen.
Visuele kenmerken
Sedjes kunstwerken die in de tentoonstelling hangen, zien er glad en strak uit en zijn kleurrijk. Niet zelden hebben ze, net als Harmonie, een andere vorm dan een rechthoek. Er is zelfs een schilderij dat 90 graden de hoek om gaat en in een hoek gehangen moet worden.
Ze werkt met precies geschilderde of uitgesneden (en soms uitgeknipte) rechte en gebogen lijnen:
- Soms losse lijnen, soms lange slingerende lijnen; of beter: lijnstukken die in elkaar overgaan met een flinke verandering van richting
- Soms dunne lijn(stukken), soms lijn(stukk)en van variërende dikte:
- scherpe langgerekte drie- of vierhoeken
- sierlijke gebogen lijnen die dun beginnen, dikker worden en in een scherpe punt eindigen, net als in kalligrafielijnen waar bij harder drukken op pen of penseel de lijn dikker wordt en bij zachtere druk dunner.
Soms is er één achtergrondkleur, soms zijn er meerdere, altijd in heldere vlakken. Sommige lijnen bestaan uit één (contrasterende) kleur, andere hebben lijnstukken met verschillende kleuren. Die kleuren vloeien nergens in elkaar over, maar veranderen bij een hoek.
2. Beschrijving van de originele tekening
Harmonie is een mooie introductie op het werk van Sedje Hémon zoals hierboven beschreven. In de Gids voor de vingers lees je alles over de compositie en vormgeving.
3. Doel van de tactiele tekening
Duidelijk maken hoe Harmonie eruit ziet aan blinde en slechtziende mensen.
4. Wat is anders in de tactiele tekening
Waar nodig is iets meer afstand genomen zodat het voor de vingers duidelijk is dat de lijnstukken van de compositie de rand of elkaar niet raken.
5. Gids voor de vingers
Globale verkenning
Leg de tactiele tekening met het vierkant met de QR-code rechtsboven. Snelle verkenning met twee handen: overal in het vlak, behalve links- en rechtsboven, voel je rechte en gebogen lijnen van variërende dikte en richting.
Gedetailleerde verkenning
Voel eerst de trapeziumvormige omtrek van de lino. Zoek dan een lijn links. Volg die met een vinger, terwijl met de andere vinger de lijn volgt. Merk op hoe het lijnstuk recht of gebogen is en of het dunner of dikker wordt en waar de lijn scherpe hoeken maakt. Je komt weer terug bij je uitgangspunt.
Doe hetzelfde beginnend bij een lijnstuk aan de rechterkant. Die lijn is korter, maar loopt ook rond. Beide lijnen raken elkaar op sommige punten naar het midden toe bijna. Maar er zijn dus twee losse, volkomen abstracte, lijnfiguren. Niet alleen op de tast is dat een puzzel; ook wie goed kan zien, moet echt even kijken om dat te ontdekken.
Als je de lijnstukken preciezer in detail wilt bestuderen, kun je dat het beste met twee handen tegelijk doen en bijvoorbeeld steeds de vinger van de ene hand op een hoekpunt laten rusten, terwijl je met de andere het lijnstuk verder volgt.
6 Luistertip
Je kunt Harmonie beluisteren via YouTube, de website van de Stichting Sedje Hémon en via de webpagina van Seeing Sounds.
Voelgids: Sam Middleton - Pocket Corner (1962)
1. Inleiding: over het origineel
Materiaal en techniek: schilderij, olieverf (gemengd met korrelig materiaal) op doek
Afmetingen: 90 cm hoog, 121 cm breed
Verdere informatie:
Collectie Museum van Bommel van Dam
Sam Middletons werk
Voor Sam Middleton was jazz was 'een beeldtaal'. Composities die, ik citeer uit de informatie over de tentoonstelling: "de spontaniteit en het ritme van de jazz nabootsen"; en: "Met deze 'geïmproviseerde solo's' verbeeldde de kunstenaar wat jazz voor hem betekende: een taal van beweging, dialoog en culturele uitwisseling. Zijn werk is een uitdrukking van de vrijheid die hij in zijn geboorteland had moeten bevechten."
Visuele kenmerken
In de tentoonstelling hangen diverse collages die Middleton samenstelde met gevonden materialen zoals muziekpartituren, aankondigingen, programma's en foto's. Zijn eerste werk was echter geen collage, maar een schilderij: Corner Pocket (1962).
2. Beschrijving van de originele tekening
Het schilderij is een wirwar van zo te zien spontaan op het doek gezette verf (met korrelstructuur), voornamelijk in de kleuren gebroken wit en zwart, met hier en daar veel kleinere blauwe, rode en gele plekken. Het gebroken wit is nergens egaal. Het zwart ook niet. Soms zijn eerdere (nog natte?) lagen bedekt door nieuwere verfstreken. Bijna overal is een kleur daardoor licht vermengd met een andere. (In de voelgids geef ik hier en daar nauwkeuriger aan wat je waar ziet).
Het schildere werkt heel 'dynamisch' en expressief en het lijkt erop dat Middleton heel snel werkte. Het resultaat is chaotisch, maar als ik lang genoeg kijk, ga ik er ritme en muziek in zien... en toetsen ... en een pianist (?) en ... (zie verder bij de Gids voor de vingers).
3. Doel van de tactiele tekening
Houvast geven bij de beschrijving; een idee krijgen van de vorm en plaats van elementen in het schilderij en het schilderij als geheel.
4 Wat is anders in de tactiele tekening
Om de tekening voor de vingers leesbaar te houden heb ik veel moeten veranderen en weglaten. Ik ben wel zo dicht mogelijk bij het origineel gebleven. Hier en daar heb ik stippen toegevoegd om de korrelige structuur over te brengen. Zie verder onder het Nawoord.
5. Gids voor de vingers
Globale verkenning
Leg de tactiele tekening met het vierkant met de QR-code rechtsboven. Voel met twee handen. Overal in het vlak voel je ondefinieerbare vormen en stippen.
Gedetailleerde verkenning
Dit is wel een flinke uitdaging om tactiel ervaarbaar te maken en te beschrijven. Maar ik ga het toch proberen. Je kunt natuurlijk overal wat van maken; als mensen naar wolken kijken, zien ze daar vaak van alles in; van gezichten tot grote wagens. Dat principe pas ik hier toe. Het geven van namen aan vormen helpt ze te plaatsen en te onthouden.
Globale verkenning: verken met twee handen de tekening. Je voelt stukken met aaneengesloten reliëf: dat zijn de niet-witte delen. Je voelt grotere en kleinere 'vlekken' (vormen) en strepen. En je voelt hier en daar korrels.
Meer in detail (voel steeds met twee vingers om de grootte en plaats duidelijk te krijgen): onderaan rechts van het midden staat een figuur, hoger dan breed. Hier is zwarte verf gebruikt. Althans: de zwarte verf is niet egaal aangebracht, maar op allerlei plekken geschilderd op of overschilderd met een nog natte verflaag of -streek van een andere kleur (hoofdzakelijk gebroken wit) en dus gemengd of vervaagd.
Met een flinke dosis fantasie kun je hier een menselijke figuur in zien, van opzij gezien en weergegeven tot net iets onder de heupen. De figuur heeft een vreemd hoekig gezicht (links) en een heel hoog kapsel.
(Het zou Marge van de Simpsons kunnen zijn. Voor mensen die geen 'visueel geheugen' hebben en/of die nog nooit de Simpsons hebben gezien, helpt deze beschrijving helaas weinig... De Simpsons zijn simpel getekende mensfiguurtjes met markante wat hoekige profielen. Marge, de moeder, heeft een torenhoog kapsel. Vandaar mijn associatie.)
Aan de rechterkant in het 'kapsel' ontwaar je licht een patroon van donkerdere en lichtere strepen die doen denken aan pianotoetsen. Op heuphoogte is een halve cirkelvormige vlek met gele, rode, witte en zwarte verf; een rugsteun van een bureaustoel?
Iets verder omhoog en naar rechts, voel je een afgeplatte en niet helemaal sluitende cirkel met een vlek erin. Beide zijn zwart.
Schuin links daarboven zweeft een kleine ronde zwarte vlek. Nu lijk je ogen te zien. Hersenen zoeken nu eenmaal altijd naar bekende patronen... Maar schuin rechts naar beneden zit nog een zwarte vlek, met een steeltje naar linksonder. Daaronder zweven 3 deels bedekte en vervaagde roodbruine vormen met scherpe uitsteeksels (ik heb er maar 1 getekend). Alles lijkt te bewegen!
Links van de figuur met het hoge kapsel zien we onderaan 4 zwarte horizontale streepjes naar een schuine bijna rechthoekige vorm. Ook dit doet aan een piano denken.
Links ter hoogte van het 'hoekige gezicht' zweeft een soort pacmannetje met lichtere plekken die lijken op 'ogen' en een halve grijnzende mond). Onder zijn 'kin' hangen slierten (een gevolg van druipende verf?). Het ding heeft vreemde uitsteeksels. Bovenaan, ongeveer in het midden, voel je een smalle uitloper naar rechts over het 'hoofd' heen. Onderaan voel je een uitsteeksel zoals in spraakwolkjes in strips.
In de linkerbenedenhoek vinden we nog een hoofzakelijk zwarte vorm (met drie uitsteeksels).
In de linkerbovenhoek staat een ondefinieerbare figuur die gevormd wordt door losse verfstreken. De basis is zwart, maar het zwart is overschilderd met helder rode en blauwe (en een beetje vermengde gele) verf. Het blauw is weliswaar helder, maar ligt niet dik bovenop de andere verf, zoals de rode accenten. Het is wat doorschijnender.
Ik heb hier en daar tussen de figuren wat 'korrels' getekend, bedoeld om de korrelige structuur, die in alle verf is gemengd, over te brengen.
Als je nu nog eens voelt, met de beschrijving in gedachten - en de vertaling in voorwerpen die de vormen kunnen helpen verduidelijken loslaat - dan voel je misschien ... beweging, energie, muziek?
6 Luistertip
Op YouTube vind je veel muziek van Sam Middleton!
7 Reageren kan!
Nawoord/reflectie
Voor wie zich afvraagt:
- waarom juist deze werken gekozen zijn
- waarom de tactiele en visuele versie in Harmonie wel, maar in Pocket Corner niet 1-op-1 overeenkomen
- waarom Harmonie wel, maar Pocket Corner niet in hoog-contrast is uitgevoerd
- of dit nuttig is voor mensen die nog wel wat zien volgt hierover nog wat uitleg.
Keuze
Het was niet eenvoudig om uit zoveel boeiende werken twee te kiezen! Wat ze gemeen hebben is, dat beide werken volledig abstract zijn. Maar de twee gekozen werken verschillen totaal qua stijl; een groter contrast is bijna niet denkbaar: Sedje Hémon werkt met mathematische preciesie; Sam Middletons werk oogt spontaan en geïmproviseerd. Dus een letterlijk en figuurlijk spannende keuze!
Verschillen tussen de visuele en tactiele versie
Hier volgt nog wat toelichting voor geïnteresseerden over de verschillen tussen de visuele en tactiele versies.
Bij Sedje Hémons werk is de beschrijving redelijk eenvoudig; er zijn vaste vormelementen. Bij Sam Middleton is daar geen sprake van. In een rondleiding kan een rondleid(st)er ingaan op vragen. Een schriftelijke beschrijving biedt die mogelijkheid niet. De lezer moet kunnen kiezen en selecteren wat hij/zij weten wil.
De voelgids bij Pocket Corner is al behoorlijk lang. Het zou het in dit geval te veel worden voor de hersens om alle verschillen te benoemen. Wel is het goed, voor mensen die weinig of geen ervaring hebben met tactiele tekeningen, waarom die verschillen er zijn.
Een verschil dat in de beschrijving bij Pocket Corner benoemd is, is de korreligheid; als ik meer korrels zou hebben getekend, kun je de compositie niet meer voelen. De gele toetsen die in de inleiding genoemd werden, heb ik achterwege gelaten om dezelfde reden: ze zouden deze toch al complexe tactiele tekening er niet duidelijker op gemaakt hebben. De beschrijving zou niet veel toevoegen. (Ze zitten vooral in de figuur linksboven, links onder de zwarte figuur ('Marge' of 'de pianist), in de halve cirkelvorm op de 'heup' van die figuur en in de afgeplatte cirkel boven het oog).
Tenslotte; soms is het nodig om het tactiele beeld en het visuele beeld niet helemaal te laten samenvallen, zodat de tactiele versie goed leesbaar. Ik heb dus hier en daar sommige reliëfonderdelen een paar millimeter verplaatst om ze duidelijk voelbaar te maken voor de vingers. Dat allemaal benoemen is langdradig en niet echt nuttig.
Contrast aanbrengen
Voor mensen die (zeer) slecht zien, is een versie met hoog contrast vaak erg handig. In het geval van Harmonie kon dat prima: zwart-wit is duidelijker dan grijs op rood. Het is ook mogelijk om dit op geel papier af te drukken; veel mensen met low vision hebben daar baat bij (maar niet alle, daarom moet ik dat van tevoren weten, evenals andere maatwerk-wensen). Bij Pocket Corner is een hoog contrast versie maken niet goed mogelijk; wel zou ik de reliëflaag in zwart-wit kunnen printen, eventueel met de nu weggelaten kleuraccenten. Dat verandert het visuele kunstwerk wel heel erg. Ook dit is echter 'maatwerk'; want wat voor de ene slechtziende persoon nuttig is, is dat vaak voor de andere niet (omdat er een enorme variatie is functionele visus (in wat iemand wel of niet ziet).
Nut voor goed ziende mensen
Voor mensen die goed zien, maken voorzieningen zoals tactiele tekeningen met uitleg en rondleidingen voor blinde en slechtziende mensen het mogelijk om samen een museum te bezoeken en van kunst te genieten en erover in gesprek te gaan, elkaars belevingswereld beter te leren kennen. Daardoor word je je bewust van je eigen beperkingen en vooral van de ervaren met andere zintuigen; het is in die zin 'bewustzijnsverruimend'.