HandsSee voelgids: Sam Middleton - Pocket Corner (1962)

1. Gegevens

Materiaal en techniek: schilderij, olieverf (gemengd met korrelig materiaal) op doek Afmetingen: 90 cm hoog, 121 cm breed
Verdere informatie: Collectie Museum van Bommel van Dam

2. Over de kunstenaar

Sam Middleton (1927-2015) was een jazz musicus, " Geboren in Harlem, kwam hij begin 1963 naar Nederland. Daarnaast was hij ook beeldend kunstenaar.

3. Over zijn werk

Voor Sam Middleton was jazz was 'een beeldtaal': zijn composities, ik citeer uit de informatie over de tentoonstelling: "de spontaniteit en het ritme van de jazz nabootsen"; en: "Met deze 'geïmproviseerde solo's' verbeeldde de kunstenaar wat jazz voor hem betekende: een taal van beweging, dialoog en culturele uitwisseling. Zijn werk is een uitdrukking van de vrijheid die hij in zijn geboorteland had moeten bevechten. In de tentoonstelling hangen diverse collages die Middleton samenstelde met gevonden materialen zoals muziekpartituren, aankondigingen, programma's en foto's. Zijn eerste werk was echter geen collage, maar een schilderij: Corner Pocket (1962).

4. Beschrijving van het origineel

Het schilderij is een wirwar van zo te zien spontaan op het doek gezette verf (met korrelstructuur), voornamelijk in de kleuren gebroken wit en zwart, met hier en daar veel kleinere blauwe, rode en gele plekken. Het gebroken wit is nergens egaal. Het zwart ook niet. Soms zijn eerdere (nog natte?) lagen bedekt door nieuwere verfstreken. Bijna overal is een kleur daardoor licht vermengd met een andere. (In de voelgids geef ik nauwkeuriger aan wat je waar ziet).

Het schilderij werkt heel 'dynamisch' en expressief en het lijkt erop dat Middleton heel snel werkte. Het resultaat is chaotisch, maar als ik lang genoeg kijk, ga ik er ritme en muziek in zien... en toetsen ... en een pianist (?) en ... (zie verder bij de Gids voor de vingers).

5. Doel van de tactiele tekening

Houvast geven bij de beschrijving; een beter idee krijgen hoe het schilderij eruit ziet en hoe het 'werkt'; wat het met de ogen doet. Ik heb (ook) een versie gemaakt waarin alleen het reliëf zichtbaar is; voor ziende mensen maakt dit beter duidelijk 'waar de blinde lezer het mee moet doen' - en dat voelen heel anders werkt dan zien. In een versie waarbij reliëf is aangebracht over een afbeelding van het schilderij wordt dat voor ziende personen nu eenmaal veel minder duidelijk.

6. Gids voor de vingers

Globale verkenning

Leg de tactiele tekening met het vierkant met de QR-code rechtsboven. Voel met twee handen. Overal in het vlak voel je abstracte en ondefinieerbare vormen en stippen.

Het is wel een flinke uitdaging om tactiel ervaarbaar te maken en te beschrijven. Hoe ga ik alle lijnen en vormen 'betekenis geven'? Maar ik ga het toch proberen.

Je kunt natuurlijk overal wat van maken; als mensen naar wolken kijken, zien ze daar vaak van alles in; van gezichten tot grote wagens. Dat principe pas ik hier toe. Het benoemen van vormen en het geven van namen helpen om ze te onthouden en je kunt eraan refereren als je over het schilderij praat.

Gedetailleerde verkenning

Meer in detail (voel steeds met twee vingers om de grootte en plaats duidelijk te krijgen): onderaan rechts van het midden staat een figuur, hoger dan breed. Hier is zwarte verf gebruikt. Althans: de zwarte verf is niet egaal aangebracht, maar op allerlei plekken geschilderd op of overschilderd met een nog natte verflaag of -streek van een andere kleur (hoofdzakelijk gebroken wit) en dus gemengd of vervaagd.

Met een flinke dosis fantasie kun je hier een menselijke figuur in zien, van opzij gezien en weergegeven tot net iets onder de heupen. De figuur heeft een vreemd hoekig gezicht (links) en een heel hoog kapsel.

(Het zou Marge van de Simpsons kunnen zijn. Voor mensen die geen 'visueel geheugen' hebben en/of die nog nooit de Simpsons hebben gezien, helpt deze beschrijving helaas weinig... De Simpsons zijn simpel getekende mensfiguurtjes met markante wat hoekige profielen. Marge, de moeder, heeft een torenhoog kapsel. Vandaar mijn associatie.)

Aan de rechterkant in het 'kapsel' ontwaar je licht een patroon van donkerdere en lichtere strepen die doen denken aan pianotoetsen. Op heuphoogte is een halve cirkelvormige vlek met gele, rode, witte en zwarte verf; een rugsteun van een bureaustoel?

Iets verder omhoog en naar rechts, voel je een afgeplatte en niet helemaal sluitende cirkel met een vlek erin. Beide zijn zwart.

Schuin links daarboven zweeft een kleine ronde zwarte vlek. Nu lijk je ogen te zien. Hersenen zoeken nu eenmaal altijd naar bekende patronen... Schuin rechts naar beneden zit nog een zwarte vlek, met een steeltje naar linksonder. Daaronder zweven 3 deels bedekte en vervaagde roodbruine vormen met scherpe uitsteeksels (ik heb er maar 1 getekend). Alles lijkt te bewegen!

Links van de figuur met het hoge kapsel zien we onderaan 4 zwarte horizontale streepjes naar een schuine bijna rechthoekige vorm. Ook dit doet aan een piano denken.

Links ter hoogte van het 'hoekige gezicht' zweeft een soort pacmannetje met lichtere plekken die lijken op 'ogen' en een halve grijnzende mond). Onder zijn 'kin' hangen slierten (een gevolg van druipende verf?). Het ding heeft vreemde uitsteeksels. Bovenaan, ongeveer in het midden, voel je een smalle uitloper naar rechts over het 'hoofd' heen. Onderaan voel je een uitsteeksel zoals in spraakwolkjes in strips.

In de linkerbenedenhoek vinden we nog een hoofzakelijk zwarte vorm (met drie uitsteeksels). Het omrande vlakje rechts in de kom van de uitsteeksels aan de rechterkant is een helder rood accent. Je vindt er nog twee als je op zook gaat, boven de 'pacman' en linkservan, onder de figuur met de blauwe verf. En als je heel goed zoekt: net rechts daarnaast en aan het eind van het rare uitsteeksel boven op.

In de linkerbovenhoek staat een ondefinieerbare figuur die gevormd wordt door losse, niet overal dik dekkende verfstreken waarin de verschillende kleuren die gebruikt zijn, vermengd raken. De basis is zwart, maar het zwart is overschilderd met helder rode en blauwe (en een beetje vermengde gele) verf. Het blauw is weliswaar helder, maar ligt niet dik bovenop de andere verf, zoals de rode accenten. Het is wat doorschijnender. In de tactiele tekening is dat voelbaar gemaakt doordat er wat onregelmatige strepen zijn aangebracht; de structuur is daar wat opener.

Ik heb hier en daar tussen de figuren wat 'korrels' getekend, bedoeld om de korrelige structuur, die in alle verf is gemengd, over te brengen.

Als je nu nog eens voelt, met de beschrijving in gedachten - en de vertaling in voorwerpen die de vormen kunnen helpen verduidelijken loslaat - dan voel je misschien ... beweging, energie, muziek?

7 Luistertip

Op YouTube vind je veel muziek van Sam Middleton!

8. Verschillen

Er moest zeer veel aangepast worden in de tactiele tekening om die voor de vingers leesbaar te houden. Veel is al genoemd in de Gids voor de vingers. O.a. de korrels. Die zitten overal, maar als ik er meer getekend zou hebben, zou de tactiele tekening onleesbaar worden; je kunt dan de andere elementen niet meer onderscheiden.

De gele toetsen die in de inleiding genoemd werden, heb ik achterwege gelaten om dezelfde reden: ze zouden deze toch al complexe tactiele tekening er niet duidelijker op gemaakt hebben. De beschrijving zou niet veel toevoegen; het zou teveel worden. Behalve voor mensen die het per se willen weten natuurlijk; ze zitten vooral in de figuur linksboven, links onder de zwarte figuur ('Marge' of 'de pianist), in de halve cirkelvorm op de 'heup' van die figuur en in de afgeplatte cirkel boven het oog).