Even voorstellen
Ik ben Dorine in ’t Veld; en ik heb meer dan 35 jaar ervaring met tactiele en 'hoog-contrast' tekeningen voor mensen met een visuele beperking, jong en oud. De laatste tijd ontdek ik ook steeds meer de meerwaarde van voelbare tekeningen voor kinderen die goed kunnen zien, met name als ze om wat voor reden dan ook een taalachterstand hebben. Op deze pagina lees je meer over hoe ik aan mijn kennis en ervaring kom.
Ervaring in vogelvlucht
- als moeder van een praktisch blinde zoon ontdekte ik rond 1990 het plezier - en de mogelijkheden om spelenderwijs te leren - dat voelboekjes kunnen bieden. Die waren nog niet beschikbaar dus ik maakte ze zelf.
- later - toen mijn zoon in het primair en voortgezet onderwijs zat, ervoer ik niet alleen hoe belangrijk tactiele tekeningen zijn voor het ontwikkelen van een goed begrip, maar ook hoe belangrijk het is om zelf te kunnen tekenen (en vouwen en andere alternatieven)
- bij Bartiméus Onderwijs voor leerlingen met een visuele beperking deed ik in de jaren 2000-2011 aanvankelijk projecten over toegankelijkheid van ICT. Maar wat doe je met de afbeeldingen? Beschrijvingen alleen zijn heel vaak niet toereikend voor precies begrip of om opdrachten te kunnen maken!
- in het ICCHP-Summeruniversity voor blinde leerlingen en studenten die wiskunde en statistiek moesten of wilden doen was er dan ook niet alleen aandacht voor toegankelijke software, maar ook voor tactiele tekeningen
- als Marketing Coördinator Europa bij ViewPlus promootte ik onder andere het gebruik van tactiele tekeningen in combinatie met een touchpad; door op een onderdeel van een tekening te drukken, kon je de bijbehorende uitleg opvragen
- als Productmanager tactiel leren en lezen bij Dedicon zette ik me opnieuw in voor toegankelijke school- en studieboeken met goede - en meer - tactiele tekeningen, die dankzij toevoeging van letters bij het braille bovendien gemakkelijker te gebruiken werden voor ziende klasgenoten en begeleiders
- in het project Tacticos heb ik in het voorbeeldboek 'Roundy' (https://tacticos.eu/books/, rechts) de methode van orthogonale projectie verwerkt, die dient om dingen uit de wereld om je heen te verduidelijken aan blinde en zeer sleachtziende lezers, ook kinderen vanaf een jaar of zeven. Hoe leg je bijvoorbeeld uit hoe allerlei dieren en dingen die je niet aan kunt raken, zoals een raket, verschillende soorten wolken, of de horizon eruit zien. Of hoe zien werkt?
- in mijn vrije tijd, als begeleider bij Kubes of als ik met blinde vrienden musea bezocht, maakte ik regelmatig tactiele tekeningen om mijn uitleg te ondersteunen
- als afsluiting van mijn loopbaan heb ik in het programmateam mede vormgegeven aan het Tactile Reading Congress 2025 in Amsterdam.
- en daarna heb ik HandsSee opgezet en uitleg en boeken met tactiele tekeningen ontwikkeld voor kinderen en volwassenen. Ik ontdekte bovendien hoe voeltekeningen lezen leuker kunnen maken voor ziende kinderen en voorlezers.
- ook heb ik tactiele tekeningen in opdracht gemaakt.
Tactiele afbeeldingen zijn onmisbaar
Al vroeg ontdekte ik hoe belangrijk tactiele afbeeldingen zijn voor blinde mensen - en niet alleen voor exacte vakken en topografische kaarten.
Net als ziende mensen hebben zij 'plaatjes' nodig om zich een correcte - en ruimtelijke - voorstelling te kunnen maken van hun omgeving en allerlei zaken die beschreven worden.
Frustratie als je iets niet precies kunt weten
Ik heb vaak ervaren hoe belangrijk het is om precies begrip te kunnen verwerven van dingen die je interesseren en hoe frustrerend het is om afhankelijk te zijn van de toevalligheid of er tactiele afbeeldingen - of goede replica's of 3D-modellen - zijn.
Ga maar na: als je naar een podcast luistert waarin iets beschreven wordt wat je niet goed kent, dan is het eerste wat je als ziende persoon doet: even kijken of er in de shownotes - of elders op internet - een afbeelding te vinden is.
Ontwikkelingen
Het was rond 2000 in Nederland niet eenvoudig om aan goede tactiele afbeeldingen te komen, tekenen gebeurde nog met pinnetjes en elastiekjes en de algemene mening was dat tactiele afbeeldingen niet geschikt waren om 3D-onderwerpen te verduidelijken.
Mijn focus kwam steeds meer te liggen op:
- verbetering van de leesbaarheid en begrijpelijkheid
- beschikbaarheid
- zelf kunnen maken
- ook van 3D-onderwerpen
Hieronder volgt een meer inhoudelijke uiteenzetting van deze ontwikkelingen.
Belangrijke inspiratiebron
Rond 2002 ontmoette ik Hoëlle Corvest. Zij werkte in het Musée des Sciences in Parijs en organiseerde samen met het Louvre en INSHEA, het instituut dat Special Needs leerkachten in Frankrijk opleidt (nu INSEI) workhops voor zowel blinde mensen als museummedewerkers om te leren hoe je met tactiele tekeningen van 3D-onderwerpen kunt werken. Haar doel was om mensen met een visuele beperking toegang te geven tot kunst, cultuur en wetenschap.
Als blinde vrouw met een enorme eruditie, ervaring met lezen van tactiele tekeningen en een diepgaande belangstelling voor kunst, cultuur en wetenschap, was en is zij steeds mijn grote inspiratiebron.
Zij benadrukte keer op keer hoe belangrijk opleiding is. Designers/tekenaars, uitleggers (museumdocenten en anderen) en lezers moeten dezelfde taal (leren) spreken.
We werkten regelmatig samen bij presentaties en in projecten. Daarnaast nam ik - in 'eigen tijd' - zoveel als ik kon deel aan deze workshops - en dat doe ik nog steeds.
Methode
Bij Dedicon, waar ik van september 2011 tot augustus 2025 productmanager tactiel lezen en leren was, ontwikkelde ik materialen om haar - op onderzoek stoelende - methode te leren gebruiken, eerst voor het onderwijs aan blinde leerlingen en vervolgens voor volwassenen. In die methode vormt orthogonale projectie het centrale uitgangspunt. Zie ook het overzichtsartikel op tabblad Over.
Concepten uitleggen
Daarbij lag de nadruk op het uitleggen van concepten. In schoolboeken worden veel concepten bekend verondersteld, waar blinde leerlingen geen goede mentale representatie van hebben. Hoe zien bomen eruit? Hoe 'valt' schaduw? Daarom startte ik in 2017 de serie 'Op de Tast'. Daarin werden concepten uitgelegd aan de hand van tactiele tekeningen. De uitleg werd apart bijgeleverd in braille of een digitaal formaat.
Er was een aparte 'speciale vaardigheden'-serie over 'Van 3D naar 2D'. Wat is een tekening eigenlijk? Dat concept is voor iemand die nooit gezien heeft lastig te begrijpen. De serie leert een methode aan om 3D-onderwerpen te tekenen zonder daarbij perspectief te gebruiken. Want perspectief vervormt en maakt dingen onherkenbaar voor de vingers. (Ook als je je hele leven gezien hebt!) Maar hoe werkt perspectief eigenlijk? Dat moet je wel weten om de uitleg bij voelbaar gemaakte foto's en kunstwerken met perspectief te begrijpen. Ook dat wordt in een boek in deze serie uitgelegd.
Vanaf 2019 kwamen dit soort 'themabanden' ook voor volwassenen beschikbaar, inclusief twee cursussen om tactiele tekeningen te leren lezen. Die worden nog steeds via Bibliotheekservice Passend Lezen georganiseerd. Ook worden jaarlijks 3 tekeningenbanden uitgegeven en is er een tweemaandelijks Reliëfabonnement.
Introductie op tentoonstellingen
Hoëlle werkt sinds 2013 vanuit haar stichting DUGTA. Om haar heen heeft zich een team gevormd dat workshops geeft. Bij een collectie of tentoonstelling wordt, in overleg met de inhoudsdeskundigen in het museum, een aantal werken geselecteerd waar tactiele tekeningen bij gemaakt worden. Voorafgaand aan de rondleiding voor mensen met een visuele beperking, worden die tekeningen gebruikt ter voorbereiding. Tijdens de rondleiding hebben de deelnemers daardoor een goed 'beeld' van de kunstwerken die besproken worden. Samen met de verhalen erover komen ze tot leven voor de deelnemers, die hierdoor als het ware in het kunstwerk kunnen stappen. Corine Giron verzorgt nu deze selectie, de workshops en de tactiele tekeningen daarvoor.
Precies dat wil ik graag in Nederland opzetten.
Meer tactiele afbeeldingen beschikbaar maken
Hoëlle adviseerde bij de totstandkoming van vele tactiele boeken over kunst en ander erfgoed. Je vindt ze op de DUGTA website. Momenteel werkt DUGTA aan het opzetten van een Projet d'Art; een database met kunstwerken van over de hele wereld, gegroepeerd rond aansprekende thema's en voorzien van tekst en uitleg via QR-code. Via de website is ook informatie vindbaar over technieken, kunststromingen, kunststijlen, kunstenaars, enzovoort. De tactiele tekeningen zelf zijn van zeer hoge kwaliteit, uitgevoerd in hoogdruk op papier. Op de afbeeldingen zelf staat geen tekst (braille). Internationalisering is goed mogelijk dankzij deze opzet.
Huidige situatie en ontwikkelingen
De laatste jaren heeft het inzetten van tactiele afbeeldingen een vlucht genomen, mede dankzij nieuwe ontwikkelingen zoals UV-print (2,5D), 3D-print (voor nog hoger reliëf) en meerregelige brailledisplays. Er zijn vele mooie initiatieven en ontwikkelingen. Er wordt ook steeds meer onderzoek gedaan.
Behoefte aan bundeling van expertise
Dat alles heeft nog niet geleid tot wijdverbreide kennis of een gedeelde visie op wat voor wie het beste werkt - en in welke situatie. Op het laatste Tactile Reading congres (Amsterdam 2025), waarbij ik in de programmacommissie zat, bleek duidelijk hoeveel behoefte er is aan meer en frequentere uitwisseling en samenwerking.
Zie voor meer informatie de Engelse versie van deze website.
Boekjes met voelbare tekeningen: ook voor ziende kinderen
Het probleem met boeken met voelbare tekeningen is, dat ze erg duur zijn. Daarom ben ik een werkwijze aan het ontwikkelen, waarbij voorlezers zelf - goed voorbereide - tekeningen voelbaar maken. Voor het kind of met het kind. De verhalen richten de aandacht ook op andere zintuigen en op de werkelijkheid. Ze nodigen uit om op onderzoek te gaan. Dat is natuurlijk leuk en waardevol, maar bovendien:
- tast 'vertraagt'; je staat even stil bij wat je precies voelt terwijl je een tekening op de tast verkent - of voelbaar maakt. Dit nodigt uit tot het stellen van vragen en leuke gesprekjes. Dat leidt tot een beter begrip, ook voor ziende kinderen.
- tast verrijkt, vooral als je aansprekende materialen gebruikt. Ik geef hier workshops over. Deelnemers leren hoe ze de afbeeldingen handig voelbaar kunnen maken en hoe ze het verhaal en de afbeeldingen kunnen aanpassen voor hun kind of leerling. De boekjes verschijnen in de loop van najaar 2026/voorjaar 2027 op deze website. Wil je alvast meer weten? Mail me dan (info@handssee.eu).